PODWYŻSZENIE KRZYŻA ŚWIĘTEGO W IKONIE

PODWYŻSZENIE KRZYŻA ŚWIĘTEGO W IKONIE

Wedle tradycji święta Helena, matka cesarza Konstantyna, odbyła w 326 roku pielgrzymkę do Ziemi Świętej i odkryła drzewo Krzyża, na którym poniósł śmierć Chrystus. Późniejsze źródła opowiadają, że ówczesny biskup Jerozolimy, św. Makary, podniósł w górę odnalezioną relikwię, aby mogła być widziana i adorowana przez zgromadzone tłumy. Na Kalwarii cesarz Konstantyn zbudował bazylikę, którą uroczyście poświęcono 13/14 września 335 roku. Data poświęcenia bazyliki zbiegła się z datą odnalezienia Krzyża i dała początek corocznemu świętu. Relikwie Krzyża podzielono na małe partykuły i rozesłano do wielu miejsc, między innymi do stolicy Bizancjum, jednak największy fragment Świętego Drzewa pozostał w jerozolimskiej bazylice Grobu Pańskiego. W 614 roku podczas zdobycia
Jerozolimy zrabowali go Persowie. Z tego samego roku pochodzi pierwsza wzmianka o uroczystym rycie Podwyższenia Krzyża Świętego podczas uroczystości 14 września w bazylice Hagia Sofia w Konstantynopolu. Uprowadzoną przez Persów cząstkę relikwii odzyskał cesarz Herakliusz i przyniósł w triumfie do Jerozolimy w 631 roku, a cztery lata później, w obliczu inwazji arabskiej, przeniósł ją do Konstantynopola. Od tego czasu wykonywany przez patriarchę liturgiczny ryt Podwyższenia Krzyża, stanowiący kulminacyjny punkt rozbudowanej liturgii święta i powtarzany w innych cerkwiach, nabrał szczególnej wymowy, a sama uroczystość urosła do rangi najważniejszych w roku. Już w końcu VII wieku, za czasów papieża Sergiusza, święto dotarło do Rzymu, skąd rozpowszechniło się w kościele łacińskim i pozostało do dziś pod tą samą datą. Czci Krzyża Świętego była poświęcona ogromna literatura teologiczna, która nadała historycznemu wydarzeniu wymiar kosmiczny. Ikonografia Podwyższenia Krzyża Świętego jest typowa dla kręgu Kościoła wschodniego i nie występuje w tradycji zachodniej. Kształtowała się od końca X wieku przez kilka stuleci. Stanowi ona syntezę wątku historycznego oraz liturgicznego. W górnej części kompozycji ukazany jest biskup stojący na podwyższeniu zwanym ambonem, trzymający na swojej głowie w podniesionych rękach krzyż. Może to być krzyż naturalnej wielkości (wówczas ikona nawiązuje do historycznego wydarzenia w Jerozolimie), lub mniejszy, relikwiarzowy (w tym przypadku ikona jest ilustracją ceremonii liturgicznej). Biskupowi niekiedy towarzyszą dwaj diakoni, podtrzymujący jego ręce. Niżej z boku, lub po obu stronach stoją cesarz Konstantyn i św. Helena w strojach cesarskich, zwykle aktualizowanych , często w otoczeniu przedstawicieli różnych stanów. Tłem dla sceny może być symboliczna architektura miasta lub świątyni, albo, na późniejszych ikonach, realistycznie przedstawiony ikonostas.
Ikona z Muzeum w Olsztynie prezentuje unikalny wariant, gdzie Krzyż podnosi przypuszczalnie Żyd Juda (który według legendy dopomógł w odnalezieniu krzyża, po czym przyjął chrzest i został biskupem), zaś biskup Makary – wraz z drugim hierarchą – jedynie mu w tym pomagają.

 ↑ Ikona Podwyższenia Krzyża Świętego  z d. cerkwi w Łukawcach,  XVIII w. Muzeum Diecezjalne w Siedlcach.

Ks. dr hab. Michał Janocha

archiwum033

Ikona Podwyższenia Krzyża Świętegopoł. XVIII w.? 105×88 cm
Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

Print this pageEmail this to someoneShare on Facebook0Share on Google+0Tweet about this on Twitter0Pin on Pinterest0Share on LinkedIn0Share on VK